Η Συλβάνα Παπαϊωάννου μίλησε με τη σκηνοθέτιδα Νατάσα Παπαδάκη και τους ηθοποιούς Χρήστο Ντόβα και Οδυσσέα Πετράκη, με αφορμή την παράσταση Αυτόματη Εστίαση που ανεβαίνει στο Θέατρο Αργώ, από τις 17 Οκτωβρίου.
Σκηνοθέτις Νατάσα Παπαδάκη
Η ιστορία του έργου πραγματεύεται την κακοποίηση και τις συνέπειές της. Πώς επιλέξατε να προσεγγίσετε σκηνοθετικά τόσο τον ψυχολογικό πόνο όσο και τις έντονες συναισθηματικές αντιδράσεις των χαρακτήρων στη σκηνή;
Το έργο από μόνο του –η εξαιρετική πένα του Γιώργου Αγγελίδη– με ώθησε να δημιουργήσω έναν κόσμο ασφυκτικό, φωτίζοντας τις ψυχολογικές μεταπτώσεις των ηρώων με κυριολεκτικό αλλά και με μεταφορικό τρόπο, μεγεθύνοντας και παραμορφώνοντάς τες πολλές φορές.
Μέσα από τον φακό μιας κάμερας – που σπανίως εστιάζει στο ίδιο σημείο πάνω από μία φορά!– παρακολουθούμε τις εξομολογήσεις και τις πιο μύχιες σκέψεις του Πέτρου και μέσα από τα απανωτά και άχρονα flashback, ανοίγεται μπροστά μας το παρελθόν και των δυο ηρώων. Διερωτόμαστε ποιος τελικά είναι ο θύτης και ποιο το πραγματικό θύμα της ιστορίας. Σημαντικό βοήθημα σε όλο αυτό το εγχείρημα είναι η λειτουργία του φωτός, που έχει την ικανότητα να παραμορφώσει την εικόνα όπου χρειάζεται, να τονίσει τις ατέλειες ή να τις αμβλύνει και να δημιουργήσει, όπως θα δείτε, ένα πλαίσιο, ασφυκτικό ή και λυτρωτικό.
Η σκηνοθεσία απαιτεί ισορροπία ανάμεσα στην ένταση και στην ευαισθησία όταν αγγίζετε τόσο σοβαρά θέματα όπως η κακοποίηση. Ποιες ήταν οι κύριες σκηνοθετικές σας προκλήσεις για να αποφύγετε την υπερβολή ή τη δραματοποίηση του τραύματος;
Προσπαθώ να μη βάζω στεγανά στη δουλειά μου ως ηθοποιός, πόσω δε μάλλον ως σκηνοθέτης. Δεν είχα πρόθεση ν’ αποκρύψω ούτε να “στρογγυλέψω” τον ρου των γεγονότων. Δόθηκε έμφαση λοιπόν στον αφηγηματικό ρεαλισμό και μέσα από το σκηνικό, τα φώτα, τη μουσική και πάνω απ’ όλα τις ερμηνείες των ηθοποιών, οι πτυχές του τραύματος είναι έκδηλες, χωρίς διάθεση εκβιασμού του συναισθήματος.
Καθώς το έργο εστιάζει σε θέματα εκδίκησης και συγχώρεσης, πώς βλέπετε τη σχέση αυτών των εννοιών στη σκηνική πράξη; Πώς καθοδηγήσατε τους ηθοποιούς σας ώστε να αποδώσουν αυτή τη λεπτή ισορροπία ανάμεσα στο θύμα που αναζητά δικαιοσύνη και τον θύτη που ίσως δεν έχει επίγνωση της ζημιάς που προκάλεσε;
Όλοι έχουμε βρεθεί και στις δυο θέσεις στη ζωή μας. Θεωρώ τα όρια σε κάποιες περιπτώσεις –όπως συμβαίνει και στο έργο μας– δεν είναι τόσο διακριτά, όσον αφορά σ’ αυτούς τους δύο ρόλους. Ίσως να μην είναι τόσο αντίθετοι, όσο αρχικά πιστεύαμε. Ίσως θύτης και θύμα είναι οι δυο όψεις του ίδιου νομίσματος, ως μια διαφορετική απάντηση σε κάποιο βίαιο παρελθόν.
Με γνώμονα αυτό, οι ηθοποιοί οδηγήθηκαν σ’ έναν δύσκολο ερμηνευτικό δρόμο, έχοντας τη δυνατότητα ν’ ανακαλύψουν πολλά περισσότερα από μια στερεοτυπική απεικόνιση του θύτη και του θύματος.
Και οι δυο χαρακτήρες παλεύουν με τα αισθήματα τόσο της εκδίκησης όσο και της συγχώρεσης. Μέσα από τον προσωπικό αλλά και ομαδικό τους αγώνα απορρίπτουν, αναγνωρίζουν, αγκαλιάζουν αυτές τις συναισθηματικές διαδρομές και νομίζω πως εν τέλει βρίσκουν τον δρόμο για τη λύτρωσή τους.
Ηθοποιοί
Σε μια εποχή που το θέμα της κακοποίησης βρίσκεται στο επίκεντρο των κοινωνικών συζητήσεων, ποια ήταν η μεγαλύτερη πρόκληση που αντιμετωπίσατε στο να προσεγγίσετε τον ρόλο σας, έτσι ώστε να αποφύγετε την αναπαραγωγή τραυματικών εικόνων;
Χρήστος Ντόβας: Δεν αποφεύγουμε την αναπαράσταση τραυματικών εικόνων – τέτοιο ζήτημα δεν ετέθη ποτέ. Στο θέατρο, άλλωστε, δεν κρύβουμε τα προβλήματα κάτω από κάποιο χαλί. Έγνοια μας είναι οτιδήποτε συμβαίνει επί σκηνής να αποδίδεται με αισθητική.
Οδυσσέας Πετράκης: Οι τραυματικές εικόνες δεν είναι αυτοσκοπός αλλά ούτε και κάτι το οποίο προσπαθήσαμε με επιμονή να αποφύγουμε. Μας ενδιαφέρει να επικοινωνήσουμε την αίσθηση των πραγμάτων και όχι τα πράγματα αυτά καθ’ αυτά. Αυτός άλλωστε είναι και ο ρόλος της τέχνης. Να επικοινωνήσει εκείνα που η φυσική γλώσσα αδυνατεί.
Πώς προετοιμαστήκατε για τους ρόλους σας, ειδικά όταν πρόκειται για χαρακτήρες με τόσο βαθιά τραύματα και σκοτεινή ψυχολογία; Υπήρξαν συγκεκριμένες τεχνικές που χρησιμοποιήσατε για να συνδεθείτε με τις προσωπικές εμπειρίες των χαρακτήρων σας;
Χρήστος Ντόβας: Όχι. Φαντάστηκα πως μπορεί να σκέφτεται ένας τέτοιος άνθρωπος και προσπάθησα με την καθοδήγηση της σκηνοθέτιδός μου να δώσω φωνή και μορφή σε τούτο τον θεατρικό χαρακτήρα.
Οδυσσέας Πετράκης: Η προετοιμασία είναι μια πολύ σύνθετη διαδικασία. Οι τεχνικές και τα εργαλεία για να προσεγγίσεις έναν ρόλο είναι σχεδόν άπειρα. Εγώ ακόμα κάνω συνθέσεις και πειραματίζομαι σε κάθε ρόλο που συναντάω. Για τον ρόλο του Πέτρου και γενικά για σχεδόν οποιονδήποτε ρόλο καλούμαι να ερμηνεύσω αυτήν την περίοδο, δανείζομαι εργαλεία κυρίως από τον Stanford Meisner, τον Μάικλ Τσέχοφ και τον Lee Strasberg.
Η σχέση θύτη και θύματος στο έργο είναι πολυδιάστατη. Πώς δουλέψατε πάνω σε αυτή τη δυναμική κατά τη διάρκεια των προβών; Ποιες στιγμές της σχέσης σας στη σκηνή βρήκατε πιο δύσκολες ή απαιτητικές ερμηνευτικά;
Χρήστος Ντόβας: Με τον Οδυσσέα Πετράκη μας χωρίζουν σχεδόν δύο δεκαετίες. Σε ένα παράλληλο σύμπαν θα μπορούσε να είναι γιος μου. Ευτυχώς δε ζούμε σε αυτό το σύμπαν. Εξ αρχής είχαμε πολύ καλή χημεία κι ως εκ τούτου οι πρόβες μας κύλησαν πολύ ευχάριστα, δημιουργικά και πρωτίστως με αίσθηση επαγγελματισμού και σεβασμού στον συνάδελφο.
Οδυσσέας Πετράκης: Η σχέση θύτη θύματος δουλεύτηκε μεθοδικά και φροντιστικά. Αυτό είναι κάτι για το οποίο θέλω να ευχαριστήσω και τη Νατάσα και τη Μαρία (τη βοηθό σκηνοθέτη) γιατί πάντα είχαν σαν προτεραιότητα, κατά την διάρκεια των προβών, το να νιώθουμε άνετα και εγώ και ο συμπρωταγωνιστής μου. Όσο σκληρή και αν ήταν η σκηνή την οποία προβάραμε. Οι πιο δύσκολες σκηνές του έργου για μένα είναι οι ερωτικές, καθώς τέτοιου τύπου σκηνές έχω κληθεί να ερμηνεύσω ελάχιστες φορές μέχρι τώρα.
Σκηνοθέτις & Ηθοποιοί
Το έργο μιλά για την εκδίκηση ως πιθανή λύση ή διέξοδο από το τραύμα. Κατά τη γνώμη σας, μπορεί η εκδίκηση πραγματικά να λειτουργήσει ως μηχανισμός “κάθαρσης” ή μήπως τελικά δημιουργεί έναν φαύλο κύκλο πόνου; Πώς το ερμηνεύετε μέσα από τους ρόλους σας;
Νατάσα Παπαδάκη: Κατά τη δική μου γνώμη, η εκδίκηση δεν μπορεί να προσφέρει τίποτα παραπάνω από ένα αίσθημα λύτρωσης, τόσο πρόσκαιρο και κατασκευασμένο, που στο τέλος μόνο τ’ αντίθετα αποτελέσματα θα φέρει στον αγωγό του.
Χρήστος Ντόβας: Καμία πράξη βίας δεν μπορεί να οδηγήσει στην κάθαρση. Και η εκδίκηση είναι βία. Ο δρόμος προς την κάθαρση περνάει μέσα από τη συγχώρεση – την απόλυτη πράξη αυτοσεβασμού. Ο Μάριος δέχεται το ενδεχόμενο της εκδίκησης ως αναπόφευκτη συνέπεια της δικής του πρότερης δράσης – ένας Heauton Timōrumenos του Τερέντιου ίσως. Στο τέλος, βέβαια, ο θεατής θα κρίνει. Όπως πάντα.
Οδυσσέας Πετράκης: Αυτό που ισχύει είναι το δεύτερο. Δεν πιστεύω στην εκδίκηση, η χαρά που σου φέρνει το “να προκαλέσεις πόνο σε αυτόν που σε πόνεσε” είναι τρομερά πρόσκαιρη. Είναι ανίκανη να σε θεραπεύσει από οποιοδήποτε τραύμα. Ωστόσο, θεωρώ πολύ σημαντικό να σημειώσω πως ενώ δεν πιστεύω καθόλου στην εκδίκηση, πιστεύω με όλη μου την καρδιά στην αντι-βία. Για να απαντήσω λοιπόν με ακρίβεια στην ερώτηση σας, πιστεύω πως οι πράξεις εκδίκησης δεν μπορούν να θεραπεύσουν τα προσωπικά τραύματα του εκάστοτε ατόμου αλλά οι πράξεις αντι-βίας θεραπεύουν την κοινωνία σε συλλογικό επίπεδο.